De street art van Stavanger en het Nuart-festival

Een derde laag, geen voetnoot

De meeste bezoekers die voor het eerst in Stavanger komen, hebben al twee verhalen in hun hoofd: de Vikinggeschiedenis die teruggaat tot de Stavanger Kathedraal en de zwaarden van Sverd i Fjell, en het olieverhaal dat van een bescheiden vis- en conservenstadje een van de rijkste steden van Noorwegen maakte na de ontdekking van Ekofisk in 1969.

Beide zijn echt en beide zijn de moeite waard — u kunt meer lezen over het olieverhaal in wat olie deze stad heeft aangedaan en over het ongewone voortbestaan van de kathedraal in de kathedraal die nooit herbouwd werd. Maar loop een halve dag door het stadscentrum en een derde laag wordt net zo duidelijk: grote, doelbewuste, vakkundig gemaakte muurschilderingen op de zijkanten van gewone gebouwen, die hier op een bankmuur verschijnen, daar in een trappenhuis, op een puntgevel waar u anders zo aan voorbij zou lopen.

Die laag heeft een naam en een datum. Ze komt van Nuart, een street-artfestival dat al sinds 2001 in Stavanger loopt. Het is niet nieuw. Het is geen tijdelijke decoratie die voor één zomer wordt opgehangen en weer verdwijnt. Tegen de tijd dat u er bent, heeft de scene ruim twee decennia gehad om te groeien, te rijpen en, op sommige plekken, geleidelijk te verdwijnen doordat gebouwen worden herschilderd of herontwikkeld en nieuwe werken elders hun plaats innemen.

Het als een recente ontdekking behandelen mist wat het eigenlijk interessant maakt: dit is een van de langstlopende, meest gevestigde street-artprogramma’s van Europa, en Stavangers relatie ermee lijkt meer op hoe een stad omgaat met haar openbare beeldhouwkunst dan met een pop-upevenement.

Wat Nuart eigenlijk is

Nuart begon in 2001 in Stavanger en loopt sindsdien elk jaar door in de stad, waardoor het inmiddels een oprecht langlopend vast onderdeel is en geen eenmalig kunstinitiatief dat toevallig één seizoen bleef hangen. Elke editie brengt internationale kunstenaars naar de stad om nieuwe grootschalige muurschilderingen rechtstreeks op gebouwmuren te schilderen, aangevuld met lezingen, rondleidingen en andere evenementen rond het nieuwe werk. Het festivalformat is inmiddels ook geëxporteerd — een verwant Nuart-evenement loopt nu in Aberdeen, Schotland — maar Stavanger is het origineel en de stad draagt het opgetelde gewicht van elk jaar aan toevoegingen.

Wat dat in de praktijk betekent, is dat Nuart minder één week is die u ofwel meepikt ofwel mist, en meer een doorlopend curatorieel project dat al ruim twintig jaar, stuk voor stuk in opdracht gegeven werk, aan de muren van de stad toevoegt. Sommige vroege werken zijn inmiddels verloren gegaan door sloop of herschildering, wat normaal is voor elke buitencollectie muurschilderingen; andere zijn al meer dan tien jaar op hun plek gebleven. Het nettoresultaat, wanneer u vandaag door Stavanger loopt, is een verzameling werk die overkomt als bezonken en doelbewust, niet als verspreid of toevallig.

Hoe de muurschilderingen in de stad staan

Dit is geen scene die u ervaart door één museum of één galerie te bezoeken. De muurschilderingen zijn verweven met het gewone weefsel van het stadscentrum — op de zijkanten van winkels, in trappenhuizen, op puntgevels die uitkijken op parkeerplaatsen, op gebouwen die u anders alleen als achtergrond zou opmerken op weg naar de Vågen-haven of het Noors Olie Museum. Die plaatsing is doelbewust.

Street art van dit soort is bedoeld om tegengekomen te worden in plaats van van een checklist af te werken, en daarom geeft deze gids ook geen muur-voor-muur kaart. Individuele werken komen en gaan door de jaren heen naarmate gebouwen van eigenaar wisselen of worden gerenoveerd, dus een precieze inventaris die vandaag wordt afgedrukt, zou tegen de tijd dat u die gebruikt al deels achterhaald zijn. Wat constant blijft, is de algemene ervaring: loop met opgeheven blik door het centrum, langs de haven, door de oudere winkelstraten, rond de Valbergtårnet, en de muurschilderingen vinden u vanzelf.

Het is de moeite waard om één veelvoorkomende verwarring recht te zetten. Øvre Holmegate, de straat met gedurfd beschilderde houten huizen die een van de meest gefotografeerde hoekjes van Stavanger is geworden, is geen Nuart-project. Het is een apart initiatief — een commerciële straat die haar gebouwen in felle kleuren liet herschilderen om winkelend publiek en bezoekers te trekken — dat ouder is dan de muurschilderingsscene en er los van naast bestaat.

Beide geven delen van de stad een even verzadigd, kleurrijk karakter, en beide belonen een rustige wandeling meer dan een gehaaste rit voorbij, wat maakt dat ze makkelijk in dezelfde middag passen. Maar als u specifiek naar “de street art” op Øvre Holmegate zoekt, zoekt u in het verkeerde register: die straat gaat over beschilderde huizen, Nuart gaat over muurschilderingen op verder kale muren, en de twee tradities overlappen elkaar geografisch meer dan qua herkomst.

Twee decennia van een scene, niet één zomer ervan

Het loont om helder te stellen waarop de invalshoek van deze gids is gebouwd: de street art van Stavanger is geen recente ontdekking en ook geen vergankelijk verschijnsel. Ruim twintig jaar van een jaarlijks festival, in opdracht gegeven werken die met toestemming van de gebouweigenaren zijn geschilderd, en stukken die in veel gevallen al tien jaar of langer op hun muur staan — dat is het profiel van een gevestigd openbaar kunstprogramma, geen pop-uptrend die een reisgids dit jaar toevallig opmerkte.

Vergelijk het met graffiti die in sommige steden binnen enkele weken wordt verwijderd, dan is het verschil de toestemming: dit zijn afgesproken, gefinancierde, professioneel uitgevoerde muurschilderingen, en juist daarom hebben ze zo lang kunnen blijven bestaan.

Die volwassenheid blijkt ook uit hoe de stad over zichzelf spreekt. Het toeristische zelfbeeld van Stavanger rust nu op drie echte pijlers, niet twee: de Viking- en middeleeuwse geschiedenis rond de kathedraal en Gamle Stavanger, het industriële olieverhaal dat wordt verteld in het oliemuseum, en deze doorlopende hedendaagse kunstlaag die sinds 2001 aan het straatbeeld wordt toegevoegd. Geen van de drie is “authentieker” dan de andere alleen omdat hij ouder is — een twintig jaar oud muurschilderingsprogramma is een volwaardig onderdeel van het weefsel van een stad, net zoals een decennia geleden herschilderde winkelstraat onderdeel is geworden van hoe Stavanger wordt gefotografeerd.

Het zelf ervaren

Er is geen enkele juiste manier om de muurschilderingen tegen te komen, en de meeste bezoekers doen uiteindelijk een mix van het volgende.

Aanpak	Het beste voor	Wat u moet weten
Wandeling op eigen houtje	Onafhankelijke reizigers, flexibele schema’s	Loop op eigen tempo door de straten van het stadscentrum rond de haven en de oude stad; geen vaste route nodig
Gegidste wandeltour	Bezoekers die kunstenaarsnamen en context willen	Een gids kan werken aanwijzen waar u anders voorbij zou lopen en uitleggen wie wat wanneer schilderde
Combinatie met andere bezienswaardigheden	Iedereen die één dag in het centrum doorbrengt	Makkelijk te combineren met een wandeling die ook Gamle Stavanger, Vågen en Øvre Holmegate meeneemt

Als u liever niet zelf een route uitstippelt, is deelname aan een

gegidste wandeltour door de oude stad en de haven

een eenvoudige manier om muurschilderingen te zien naast de historische houten straten, zonder beide vooraf te hoeven uitzoeken.

Gidsen die regelmatig in het stadscentrum werken, weten meestal welke muren momenteel actieve werken dragen en welke sinds de laatste herschildering zijn veranderd, wat hier meer uitmaakt dan bij een vast historisch monument. Voor iets net iets buiten de gebaande route kan een

gegidste wandeling langs de minder bekende hoekjes van Stavanger

muurschilderingen en kleine details aan het licht brengen die een standaard rondje door de oude stad volledig overslaat.

Niets hiervan vereist een auto, en het vereist ook niet dat u uw reis rond een festivalweek plant. Omdat de collectie grotendeels permanent is, laat een wandeling in januari u dezelfde kern van werken zien als een wandeling in juli — het verschil zit vooral in daglicht en weer, niet in wat er op de muren hangt. Voor een breder beeld van hoe een dag zonder auto in het centrum eruitziet, zie één dag in Stavanger zonder auto en, voor de planning, hoeveel dagen heeft u nodig in Stavanger.

Combineren met de rest van het stadscentrum

Street art werkt goed als één draad in een langere dag in het centrum in plaats van als bestemming op zich, vooral omdat de muurschilderingen verspreid liggen over straten waar u toch al zou willen wandelen. Een natuurlijke lus verbindt de Vågen-haven, de oude stad en de commerciële straten waar de meeste muurschilderingen zich bevinden.

Begin bij de haven en werk u omhoog naar Gamle Stavanger, met zijn ongeveer 170 bewaard gebleven witte houten huizen die u de oudste visuele laag van de stad geven — apart de moeite waard om over te lezen in de zelfgeleide wandeling door Gamle Stavanger en, voor een scherpere blik op wat de restauratie van de wijk teweegbracht, wat de restauratie in Gamle Stavanger heeft weggevaagd.

Van daaruit is het een korte wandeling naar Øvre Holmegate voor de beschilderde huizen, apart behandeld in de gids voor de kleurrijke straat Øvre Holmegate, en dan terug door de nieuwere commerciële blokken waar de meeste Nuart-muurschilderingen op kalere, modernere muren staan. Twijfelt u tussen dit op eigen houtje doen of een tour boeken, dan behandelt gegidste versus zelfgeleide wandeltour Stavanger de afwegingen.

Twee van Stavangers andere iconische bezienswaardigheden liggen dicht genoeg om in dezelfde dag te passen. Het Noors Olie Museum, aan de haven in een gebouw ontworpen om de architectuur van een offshoreplatform te weerspiegelen, behandelt de industrie die het moderne Stavanger financierde — achtergrond te vinden in de gids voor het Noors Olie Museum.

En voor de oudere geschiedenis waar de muurschilderingen naast staan in plaats van die te vervangen, biedt het Viking House een meeslepende blik op de Slag bij Hafrsfjord en het verhaal van de eenwording dat wordt gemarkeerd door Sverd i Fjell — lees meer in de gids over de zwaarden in de rots, Sverd i Fjell en de mythe van nationale eenheid, en de speciale gids voor de Viking House VR-ervaring.

Als u liever een door experts geleide versie van die geschiedenis heeft dan zelf informatiepanelen te lezen, brengt een

gegidste VR-ervaring in het Vikingmuseum

het verhaal van Hafrsfjord met ingebouwde vertelling voor u tot leven.

Niets hiervan hoeft in één uitputtende dag te gebeuren. Verdeel het, eet ergens centraal — wat te eten in Stavanger en eten rond de Vågen-haven behandelen dat allebei — en behandel de muurschilderingen als iets dat u tussen de andere stops door opmerkt in plaats van als een apart uitstapje.

Wanneer te gaan, en wat u niet moet verwachten

Omdat het grootste deel van de collectie permanent is, is er geen verkeerd seizoen om in algemene zin de street art van Stavanger te bezichtigen. Wat wel verandert met het seizoen is comfort en licht: lange zomeravonden maken een ontspannen wandeling makkelijker, terwijl een natte of donkere winteravond het loont om een kortere lus te plannen en binnen af te sluiten. Het klimaat van Stavanger is oprecht nat naar elke maatstaf — de jaarlijkse neerslag ligt tussen de 1.180 en 1.250 millimeter — dus pak regenkleding in wanneer u ook gaat, in plaats van ervan uit te gaan dat een street-artwandeling droog zal zijn.

Wat u niet moet verwachten is een statische, museumachtige presentatie. Gebouwen worden verkocht, herschilderd of gesloopt, en individuele muurschilderingen verdwijnen daardoor, soms na tien jaar of langer op dezelfde muur. Dat is een normaal kenmerk van street art als medium overal, geen teken dat de scene van Stavanger krimpt of dat het festival is gestopt met nieuw werk toevoegen — er blijven nieuwe stukken verschijnen naarmate nieuwe muren beschikbaar komen. Als u een vaste, permanente galerie verwacht, kan het zijn dat een werk waarover u las er niet meer is; als u een evoluerend, decennia oud openbaar kunstprogramma verwacht, is dat precies wat u zult aantreffen.

Buiten het stadscentrum

Alles hierboven richt zich op de muurschilderingen binnen Stavanger zelf, maar de stad ligt aan de rand van een regio die is opgebouwd rond water en rots in plaats van muren, en het is de moeite waard om te erkennen dat de meeste bezoekers hun tijd tussen de twee verdelen. Als een dag door de straten van de stad wandelen u juist naar het fjord doet verlangen, zijn een

gegidste kajaktocht op de Lysefjord

of een peddel- en saunatocht dichter bij de stad allebei makkelijk te combineren met een street-artochtend, aangezien geen van beide een volledige dag vergt.

De schaal is compleet anders dan alles wat u op een muur ziet — kliffen van meer dan 1.000 meter, een fjord van ongeveer 42 kilometer lang — maar hetzelfde principe geldt: Stavanger beloont het vertragen en aandachtig kijken, of dat nu is naar een muurschildering in een trappenhuis of naar het water onder Preikestolen.

Beschouw de street art, uiteindelijk, als wat het is: een oprechte, ruim twintig jaar oude laag van de identiteit van de stad, naast — niet onder — haar Vikinggeschiedenis en haar olierijkdom, zichtbaar op elk bezoek, in elk seizoen, zonder dat u een festivalkalender nodig heeft om het mee te maken.